Już w połowie XVII wieku dobrze działający dotąd w Rzeczypospolitej mechanizm demokracji szlacheckiej zaczął się zacinać. Coraz bogatsza i silniejsza magnateria dbała głównie o własne interesy, a szlachta domagała się coraz to nowych przywilejów i ograniczenia władzy królewskiej. Jeszcze tylko rozpędem dawnej potęgi państwo jakoś działało, ale coraz mniej było w nim obywateli, którym by na nim zależało. To wtedy powstało hasło: „Polska nierządem stoi”, i co gorsza, wielu w to uwierzyło.

Na domiar złego, na początku kolejnego wieku podjęto szereg fatalnych decyzji politycznych, w wyniku których Rzeczpospolita stała się terenem walk wojsk rosyjskich, szwedzkich i pruskich. Wkrótce została uzależniona od woli moskiewskich władców, którzy narzucali swoich kandydatów na polskich królów i dbali o to, aby żadne reformy nie weszły w życie. Kanclerz rosyjski Michaił Woroncow w 1763 r. tłumaczył przy tym swoim zachodnim kolegom, że Polska jest bezustannie pogrążona w chaosie i że dopóki zachowa swój obecny ustrój, nie będzie zasługiwała na to, by uznać ją za jedno z mocarstw Europy. Utrwalanie w propagandzie europejskiej wizerunku Polski jako kraju ogarniętego wieczną anarchią skutecznie ośmieszało ją i jej mieszkańców. Francuski filozof Wolter mawiał: „Jeden Polak – to sam urok, dwóch Polaków – awantura, trzech Polaków – o, to już sprawa polska!”.

Przesunąć słupy graniczne

Taki kraj nie zasługiwał na samodzielne istnienie. Najbardziej zainteresowane jego podziałem były Prusy, które już w czasie potopu szwedzkiego próbowały tego dokonać. Okazja nadarzyła się, kiedy w 1768 r. w Rzeczypospolitej wybuchła konfederacja barska – powstanie patriotycznie nastawionej szlachty przeciwko wtrącaniu się obcych w polskie sprawy. Rosja uwikłała się wtedy dodatkowo w wojnę z Turcją i musiała się pożegnać z planami zagarnięcia całej Polski dla siebie. Wprawdzie wygrywała na polach bitew, ale była osłabiona finansowo dwiema wojnami. Musiała zgodzić się na kompromis, by w ogóle uzyskać jakieś korzyści i nie stracić wszystkiego.

Dyplomacja pruska zaczęła intensywnie działać. Król pruski Fryderyk tłumaczył carycy Katarzynie, że niewdzięczni Polacy nie zasługują na jej pobłażliwość. Ostatecznie przekonali ją Austriacy, którzy wykorzystując sytuację w 1769 r., zajęli Spisz, a rok później zaanektowali Nowy Targ i Nowy Sącz. W styczniu 1771 r. caryca zdecydowała. W rozmowie z księciem Henrykiem Hohenzollernem, bratem króla pruskiego, stwierdziła, że nic nie stoi na przeszkodzie, by inni sąsiedzi Polski postąpili wzorem Austrii i przesunęli swoje słupy graniczne. Rezydent pruski w Petersburgu pisał do Fryderyka II: „Zajęcie starostwa sądeckiego wywarło tu wielkie wrażenie. Mówi się, że Prusy tytułem odszkodowania za wypłacone subsydia winny wziąć Warmię (...). Okoliczności te są bardzo pomyślne dla trzech dworów”.

Wiadomość o porozumieniu prusko-rosyjskim w sprawie podziału Rzeczypospolitej rezydent rosyjski w Warszawie Kasper von Saldern przyjął z entuzjazmem. Napisał: „Polaków należy zastraszyć. Trzeba ich ogłuszyć już w pierwszej minucie, potem już można rozgnieść ich bez trudności, wykorzystując osobiste niechęci, chciwość i słabość wewnętrzną. Każdy Polak podda się natychmiast, gdy dostrzeże przewagę sił przeciwnika”.

W imię Przenajświętszej Trójcy

Kilka miesięcy trwały rokowania w sprawie podziału łupu, w czasie których wojska pruskie i austriackie posuwały się wolno, lecz nieustannie w głąb Rzeczypospolitej. W końcu 5 sierpnia 1772 r. podpisano w Petersburgu traktat rozbiorowy rozpoczynający się od słów: „W imię Przenajświętszej Trójcy. Duch stronniczy, podtrzymujący anarchię w Polsce, każe obawiać się zupełnego rozkładu państwa, co by mogło zaszkodzić interesom sąsiadów tej rzeczypospolitej, naruszyć dobre stosunki istniejące między nimi i wszcząć ogólną wojnę. Wobec tego Austria, Prusy i Rosja, mając zresztą względem Polski pretensje i prawa, równie dawne jak i słuszne, postanowiły wystąpić z nimi, przywrócić porządek w Polsce i nadać temu państwu stan polityczny bardziej zgodny z interesami jego sąsiadów”.

Zgodnie z traktatem Rosja zagarnęła tereny na wschód od Dźwiny i Dniepru (92 tys. km2 i 1,3 mln ludności). Austria zajęła Małopolskę po Wisłę i San na północy oraz Podole po Zbrucz na wschodzie (83 tys. km2 i 2,65 mln ludności). Prusy opanowały Pomorze Gdańskie bez Gdańska i Torunia, Warmię oraz część Wielkopolski i Kujaw (36 tys. km2 i 580 tys. ludności), realizując stare marzenie o połączeniu terytorium Prus i Brandenburgii.

Niezwykle zadowolony z siebie Fryderyk pruski pisał: „Spożyjemy jedną hostię – Polskę, i jeżeli nie zbawi to naszych dusz, to na pewno będzie z wielką korzyścią dla naszych państw”. A Wolterowi się pochwalił: „Zwróć pan uwagę na to, że cała ta sprawa odbyła się bez przelania krwi (...). Odrobina atramentu z pomocą pióra wszystkiego dokonała i Europa będzie uspokojona, przynajmniej wolna od ostatnich zamieszek”.

Europa przyjęła z obojętnością wiadomość o rozbiorze. Zaprotestował jedynie król Hiszpanii.

Tylko Rejtan

Państwowa grabież nie wystarczyła państwom zaborczym. Zażądali od Polaków sejmowej zgody na zagarnięcie polskiego terytorium. Początkowy opór króla Stanisława Augusta Poniatowskiego złamano groźbą ostrzelania Warszawy i rozbioru całego kraju. 30 września 1773 r. sejm ratyfikował traktaty rozbiorowe. Protestowało jedynie kilku posłów. Do historii przeszedł gest posła nowogrodzkiego Tadeusza Rejtana, który chcąc powstrzymać posłów przed wyjściem z sali, stanął w drzwiach, rozkrzyżował ręce i zaklinał pozostałych na miłość Boga i ojczyzny, by nie opuszczali jej w potrzebie. W końcu rzucił się na ziemię, wołając, aby wyszli, jeśli to chcą uczynić, lecz przez jego ciało. Nie zawahali się tego zrobić.

Kilka lat później ambasador brytyjski w Warszawie napisał: „Od rozbioru do dnia dzisiejszego Polska nie posiada już ani własnej historii, ani politycznie niezależnej egzystencji. Pozbawiona handlu, nie mająca ani jednego zewnętrznego sprzymierzeńca, nie dysponując ani dostateczną siłą wewnętrzną, ani dochodami umożliwiającymi wyemancypowanie się spod obcej przemocy, ściskana ze wszystkich stron przez trzy potężne monarchie, zdaje się trwać w milczącym oczekiwaniu na wyrok, który przyniesie jej całkowite unicestwienie (...). Taki oto jest los kraju, który pod mądrymi rządami mógłby śmiało stanąć w rzędzie najprzedniejszych mocarstw Europy”.